Үндестік заңы және дауыссыз дыбыстар тіркесімі – емле ережесін қалыптастырудың негізі
Кілт сөздер:
орфография, емле, үндестік заңы, дауыссыз дыбыстар тіркесімі, буынАңдатпа
Кирилл әліпбиіне негізделген қазіргі жазуымыз бен ауызекі сөйлеу тіліміздің арасында өте үлкен айырмашылықтар бар екені еліміз тәуелсіздік алғалы көптен бері сөз болып жүр. Қазақ тілінің дыбыстық жүйесін зерттеп жүрген ғалымдар сөйлеу тіліміздің бұзылып бара жатқанын, қазіргі жастармыздың, тіпті теле-, радиохабарларын жүргізушілердің сөйлеу мәнерлері құлаққа түрпідей тиетінін айтып дабыл қағуда. Мақалада осы мәселелер, яғни қазақ тілінің жазылуы мен айтылу арасындағы алшақтықтардың пайда болу себептері және оларды жою жолдары туралы сөз болады. Мақала авторлары қазақ жазуындағы ең басты ұстаным – қазақ сөздерінің емес, орыс тілінен және орыс тілі арқылы енген сөздерді дұрыс жазу болғандығын атап көрсетеді. Кеңестік орыстандыру саясаты бойынша жасалған әліпбиде қандай негізгі мәселелер қамтылмағыны ашып көрсетіледі.
Әдебиеттер тізімі
Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезі. – Алматы: «Атамұра», 2005. – 144 б.
Жүсіпбек. «Емлені оңайлату жобасы» // «Жаңа мектеп». 1928. №4, 5. 34-38 бб. Кітапта: ХХ ғасыр басындағы қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, «Қазығұрт», 2013 ж. – 640 б
Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: «Абзал-Ай» баспасы, 2014. – 640 бет.
Кеңесбаев І., Ысқақов А. Аханов К. Қазақ тілі граммтикасы. – Алматы: «Мектеп», 1966. –188 б.
Бейсенбаева Қ. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. – Алматы Республикалық баспа кабинеті, 1995. – 70 б.
Исхаков. Ф.Г. Общая характеристика тюркского вокализма. Кітапта: Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Москва: «Издательство Академии наук СССР», 1995. –342 стр.
Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. –Алматы: «Мектеп», 1967. – 288 б.
Оралбаева Н. Қазақ графикасы мен орфографиясының негіздері. –Алматы, 1968. – 63 б.
Оралбаева Н. Мадина Ғ., Әбілқаев А. Қазақ тілі. – Алматы: «Мектеп», 1982. – 296 б.
Жүнісбек Ә. Қазақ фонетикасы. – Алматы: Арыс, 2009. – 312 б.
Сыздық Р . Қазақ тілінің анықтағышы (емле, тыныс белгілері, сөз сазы) Астана: Елорда, 2000, – 532 б.
Мырзабеков С. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. Оқу құралы. – Алматы: «Дәуір-Кітап», 2013 ж. – 220 б.
Құрышжанұлы Ә. Тіл тарихы жайлы ойлар (ғылыми мақалалар жинағы). – алматы; 2008. Қаз.МҚПИ. – 200 бет.
Жеменей И. Парсыша-қазақша және Қазақша-парсыша сөздік. –Алматы, «Санат», 1994 ж. – 308 б.
Уәлиев Н., Алдашева А. Қазақ орфографиясындағы қиындықтар. – Алматы. «Ғылым». – 1988. – 113 б.
Мырзабектен С. Қазақ тілінің айтылым сөздігі. – Алматы: «Сөздік-Словарь», 2001 ж., – 320 б.
Белгер Г. Тіл толғағы. «Жас алаш» №47 (15086). 13 маусым, 2006 ж.
Қалыбаева Қ.С. Қазақ жазуындағы фонетикалық ұстанымның рөлі. Жинақта: «Түркі әлемі: тілдік ахуал, латын әліпбиі және әдістеме» халықаралық семинар-кеңесі материалдарының жинағы/ Нұр-Сұлтан: «Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы» КеАҚ баспа редакциясы, 2020, – 232 бет
